اردیبهشت ۰۴, ۱۳۹۷

اهمیت دانش پژوهی و تولید علم در قرآن و روایات

بسم الله الرحمن الرحیم
صلّی الله علیک یا بقیه الله
اهمیت دانش پژوهی و تولید علم در قرآن و روایات

مقدمه
نقش علم و فرهنگ در توسعه و تعالی جوامع بشری و تأثیر بسزای آن، در ایجاد تغییر و تحولات بنیادی و راهبردی، به قدری بدیهی و آشکار است، که حتی کسانی که اهل دانش و معرفت هم نیستند، به آن واقف و معترفند.
این سخن بر همگان روشن است که: «رفتار مولود افکار است» و آدمی آنگونه عمل می کند که می اندیشد. از این روی، برای علاج رنج ها و سامان بخشیدن به امور فردی و اجتماعی انسان ها، باید از طریق تعریف راهکارهای عملی، در راستای ارتقای بینش و دانش مردم، چاره اندیشی شود.
آری، تا اندیشه و فکر جامعه دگرگون و اصلاح نشود، همۀ تلاش های دیگر، ره به جایی نمی برند. در زمان ما، نخبگان اجتماعی در کشورهای مستکبر، به نقش انقلاب های فرهنگی و نرم، در تغییر نظام‌های سیاسی پی برده اند. آنان به جای جنگ نظامی، از طریق فرهنگ سازی، یا در اصطلاح، انقلاب مخملی و نرم، به اهداف زیاده خواهی و توسعه طلبانۀ خود دست می یابند. زیرا این روش، بسیار کم هزینه تر و کم دردسر تر از جنگ و خشونت ارتشی می‌باشد، خرابی و تخریب و تلف شدن سرمایه هم ندارد.
برای نمونه، قصۀ غمبار نابودی و شکست سنگین اندلس را در پیش روی داریم. کشور اندلس اسلامی (اسپانیای امروز)، روزگاری مهد تمدن جهانی و مرکز بزرگ علم و دانایی در عالم بود. در آن زمان که غرب و اروپا، متوحش و عقب مانده بود، مسلمین با مقدماتی بسیار زیبا و مثال زدنی، پیروز شدند و اوج شکوفایی و تمدّن اسلامی را در کشور اندلس به نمایش گذاشتند. ولی تهاجم فرهنگی دشمنان، این فرهنگ و تمدّن درخشان را به نابودی کشاند و بر سر مسلمانان اندلس آمد، آنچه که آمد، تا آنجا که، قلم از بیان عواقب دردناک این ماجرای عبرت آموز ناتوان است.
نمونۀ دیگرِ تأثیر نافذ علمی و فکری را در زمان سلطۀ مغولان وحشی و غارتگر شاهد هستیم. مغولان، با آن همه خشونت، آدم کشی، تخریب، غارت و سال ها حکومت، که ایران بزرگ را به نابودی کشاندند اما، با درایت و اندیشۀ مردم ایران، سر انجام، تحت تأثیر فرهنگ ایرانی اسلامی، به خوبی مهار و کنترل شدند و بعد هم از بین رفتند.
پیامبر اعظم (ص) و جانشینان بر حق او، در تاریخ، با فرهنگ و دانش ظاهر شده اند. دین اسلام، دین دانش محور است. دین شمشیر و خشونت نیست. اسلام، با جنگ و شمشیر پیروز نشد، جنگ ها را بر پیامبر (ص) تحمیل کردند و آن رسول رحمت (ص) هیچگاه، آغاز کنندۀ هیچ جنگی نبود. آنچه دین پیامبرِ ما را پیش برد، رحمت و رأفت و اندیشه های ناب علمی و عقلانی ایشان بود.
گسترۀ نفوذ علم و اندیشه، زمان و مکان و مرز نمی شناسد. ممکن است، یک فکر و اندیشه در زمان خود موجی نداشته باشد، ولی قرن ها بعد، یا حتی در مکان های دیگر، اثرش ظاهر شود و تحوّل آفرین گردد. لذا، تلاش های فکری و فرهنگی، هیچگاه بی نتیجه نمی ماند. نمونه های فراوانی از ایده ها و نظرات متفکرین را می توان سراغ داد، که در عصر خودشان خیلی مورد توجه قرار نگرفته، حتی قرن ها بعد، تأثیر مثبت و منفی از خود به جای نهاده است.
برای نمونه: افکار ماتریالیستی و ایده آلیستی هگل (۱۸۳۱ – ۱۷۷۰ میلادی)، فیلسوف معروف آلمانی، بعد از او خوراک ماتریالیسم دیالیکتیک مارکس و انگلس شد و با اینکه در زمان خودِ آنها خیلی مورد توجه قرار نگرفت، اما پس از مرگشان، افکار خشک کمونیستی، چنان کشورهای جهان را متأثر ساخت، که حدود یک قرن، حداقل، نیمی از کره زمین و مردم را به بازی گرفت و انرژی های آنان را تلف نمود.
یا می بینیم، افکار جمود گرایانه و افراطی ابن تیمیه (۷۰۷ – ۶۴۱)، وقتی در زمان خودش (قرن هفتم) مطرح شد، حتی با مخالفت بسیاری از علمای اهل سنت، که با او هم کیش بودند مواجه شد، ولی قرن ها بعد، یعنی: قرن دوازدهم، دوباره به وسیلۀ محمدبن عبدالوهاب (۱۰۸۲- ۱۱۷۰)، موجش ظاهر شد. به گونه ای که امروز، این اندیشه های تخریبی و خشن، خوراک فکری و جنایات سلفی گری و وهابیون تکفیری و بلای جان مردم زمان ما شده است.
پس، باید برای کارهای فکری و تلاش های علمی حسابی ویژه باز کرد. همان‌گونه که وقتی سیل می آید، کسانی که آموزش های لازم دیده اند و شنا بلد هستند، می توانند غرق نشوند و نجات یابند، عصر ما هم عصری است، که سیلِ افکار و عقاید نوظهور نسل های جامعه را تهدید می کند. پس باید از قبل، به آحاد جامعه، به خصوص جوانان، دانش‌ها و مهارت های لازم آموزش داده شود، تا از مهلکه نجات یابند..
«مردی در کنار رودخانه ای ایستاده بود. ناگهان صدای فریادی را می شنود و متوجه می شود، که کسی در حال غرق شدن است. فوراً درون آب می پرد و او را نجات می دهد. اما پیش از آن که نفسی تازه کند، فریادهای دیگری را می شنود و باز درون آب می پرد و دو نفر دیگر را نجات می دهد. اما پیش از اینکه حالش جا بیاید، صدای چهار نفر دیگر را که کمک می خواهند می شنود … او تمام روز را صرف نجات افرادی می کند، که در چنگال امواج خروشان گرفتار شده اند، غافل از اینکه، چند قدمی بالاتر، دیوانه ای مردم را یکی یکی به رودخانه می انداخت».
… آری، باید ریشۀ بی بند و باری ها و فسادها و کاستی ها را یافت و برایش راه درمان اندیشید. نباید به جای درمان ریشه، به کندن برگ های زرد مشغول شد. کار علمی و تولید علم، چون آموزش شنا است برای جامعه. اگر بخواهیم مشکلات به طور همه جانبه و ریشه ای حل شود و هر روز جامعه و جوانان، در سیلاب هجوم فرهنگی بیگانگان و غربیان اسیر نشوند، قبل از هر کار دیگری، باید به طور اساسی، فکر و اندیشۀ آنان را قوی بسازیم.
هر نوع توسعه و تحول در جامعه، منوط به توسعه و تحول در حوزۀ دانش و اندیشه و معرفت افزایی آن جامعه است. به جای هزینه‌های بیهوده و سختگیری‌ها و ممنوعیت‌های خشن انتظامی و سلبی، باید به جامعه خوراک علمی و فکری تزریق شود. در عصر انفجار اطلاعات، که مرزهای اندیشه برداشته شده، ناگزیر باید مردم با علم و آگاهی خودکفا شوند.
انتظار روزی را داریم، که همۀ مسلمین جهان، به این سخن درس آموز رئیس مذهب (ع) دل سپارند که فرمود: از جمله مواعظ لقمان به فرزندش این بود که:
یَا بُنَیَّ اجْعَلْ فِی أَیَّامِکَ وَ لَیَالِیکَ وَ سَاعَاتِکَ نَصِیباً لَکَ فِی طَلَبِ الْعِلْمِ فَإِنَّکَ لَنْ تَجِدَ لَهُ تَضْیِیعاً مِثْلَ تَرْکِه. ‏
«ای فرزندم! در روز و شب و ساعات عمر خودت، سهمی را برای طلب دانش قرار ده، زیرا هیچ خسرانی چون ترک دانش نیست».

بخش اول: اهمیت علم و دانش در اسلام

در بین همۀ ادیان و مکتب ها، دین مقدّس اسلام، بیشترین اهمیت را به علم و دانش داده، تا جایی که آن را پایۀ هر خوبی ، باعث حیات بشر ، ملاک شخصیت انسان ، برتر از عبادت و عامل بقا ، قلمداد نموده و علم آموزی را بر همگان واجب (فریضه) دانسته است.
در نگاه دین، از عالمان به عنوان «زندگان» و از جاهلان به عنوان «مردگان» یادشده، چنان که رسول اکرم اسلام (ص) فرموده است:
الْعَالِمُ‏ بَیْنَ‏ الْجُهَّالِ‏ کَالْحَیِّ بَیْنَ الْأَمْوَات‏.
«عالم در بین جاهلان، چون زنده است در بین مردگان».
بنابر این، مردگان بر دو گونه اند: مردگان ساکن و مردگان متحرک. مردگان ساکن (استاتیک)، که جایشان در گور و زیر خاک است و مردگان متحرک (دینامیک)، که جایشان روی زمین است، در جامعه به سر می برند، جنب و جوش دارند، می خورند و نفس می کشند، ولی چون خِرد و اندیشه ندارند و از علم بی بهره اند، این ها نیز، مرده اند.
آری! تفاوت این دو نوع مرده در این است، که یکی، مردۀ افقی و خوابیده است، دیگری مردۀ قائم و ایستاده است، که بر روی پای خود راه می رود، می بیند و سخن می گوید.
امام صادق (ع) فرموده است:
النَّاسُ‏ اثْنَانِ‏ عَالِمٌ‏ وَ مُتَعَلِّمٌ وَ سَائِرُ النَّاسِ هَمَجٌ وَ الْهَمَجُ فِی النَّارِ.
«مردمان دو دسته اند: عالم و علم جو. بقیه مردم چون مگسان ریز و فرومایه اند، که جایگاهشان آتش است».
این سخن پیشوای ششم امام صادق (ع) است، که به پیروان خویش فرموده است:
«من دوست ندارم جوانان شما را خارج از دو حال ببینم، باید یا دانشمند باشند، یا دانشجو. اگر غیر از این باشند کوتاهی کرده اند و هر کس در عمر خود کوتاهی کند، آن را ضایع ساخته و گناهکار است و گناهکار، جایگاهش در آتش است» .
در قرآن و روایات معصومین (ع)، زیباترین و عمیق¬ترین تعابیر، در تعریف و تمجید از علم وارد شده و با تأکیدهای فراوانی در این خصوص، در راستای سوق دادن مسلمین به فراگیری و تولید علم، سنگ تمام گذاشته است. مرور کوتاهی در متن قرآن و کتاب¬های احادیث، گویای نکتۀ فوق می¬باشد.

الف ـ نمونه¬هایی از قرآن

۱ـ واژۀ علم در قرآن
در قرآن، یکصدو پنج بار واژۀ علم و بیش از هفتصدو هفتاد بار شکل¬های مختلف آن به کار رفته، که این، دلیل اهمیت جایگاه علم در این کتاب مقدّس آسمانی می¬باشد.

۲ـ آغاز وحی با علم
در اهمیت علم همین بس، که وحی آسمانی با خواندن، تعلیم و قلم آغاز شده و خداوند، آموختنِ دانش به انسان را، به عنوان یک امتیاز، مخصوص او دانسته است:
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَقَ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ‏ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ، الَّذی عَلَّمَ‏ بِالْقَلَمِ، عَلَّمَ‏ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ.
«بخوان به نام پروردگارت که آفرید. انسان را از خون بسته آفرید. بخوان که پروردگارت گرامی¬تر است. کسی که با قلم آموخت. به انسان، آنچه را نمی¬دانست یاد داد».
چه جالب است، آنگاه که می بینیم، مکتب پویا و جاودانی ما اسلام، همچنان که با علم و اندیشه آغاز شده، با دانش هم پایان می یابد. آن، هنگامی است که، یگانه پیشوای معصوم الهی و موعود بی نظیر آسمانی، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه ظهور می فرماید.
در آن زمان، درجات بالای علم فتح می شود و آن عدالت گستر جهان و امام مهربان، خیمه های تعلیم دانش های زلال و ناب را به پا می سازد و جان های تشنه از جهل را سیراب می سازد و نشاط می بخشد.

۳ـ سوگند به قلم و نوشتن
قلم و نوشتن، به قدری اهمیت دارد، که خدای متعال به آن ها سوگند یاد کرده و می¬فرماید:
ن وَ الْقَلَمِ‏ وَ ما یَسْطُرُون‏.
«قسم به قلم و آن چه می نویسند».

۴ـ برتری عالمان
در آیۀ نهم سورۀ زمر، عالمان را می¬ستاید و برتری آن ها را بر غیر عالمان گوشزد می کند:
هَلْ‏ یَسْتَوِی‏ الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْباب‏.
«آیا آنان که عالمند و آنان که عالم نیستند، با هم برابرند؟!».

۵ ـ خوف عالمان از خدا:
در آیۀ ۲۸ سورۀ فاطر، به عنوان تمجید از عالمان، آن ها را ستوده و نتیجۀ دانش آنان را خوف و خشیت الهی معرفی می¬کند:
إِنَّما یَخْشَى‏ اللَّهَ‏ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء.
«از بندگان خدا، این علما هستند که از او خوف دارند».

۶ ـ طلب فزونی علم!
خداوند، در قرآن، به پیامبرش چنین دستور می¬دهد:
قُلْ رَبِ‏ زِدْنی‏ عِلْماً.
«بگو: خدایا بر دانشم بیفزای».
در کتب تفاسیر، ذیل آیۀ فوق، حدیثی از رسول خدا (ص) نقل شده که بسیار جالب و درس آموز است. خوب است که در پیام این سخن گهربار دقت شود و سرمشق زندگی قرار گیرد. آنجا که آن پیامبر نور و رحمت فرمود:
إذا أتى‏ عَلَىَّ‏ یَومٌ‏ لا أزدادُ فیهِ عِلماً یُقَرِّبُنی إلَى اللهِ، فَلا بارَکَ اللهُ لی فی طُلُوعِ شَمسِهِ.
«هر گاه روزی بر من بگذرد و در آن روز، علم و دانشی که مرا به خدا نزدیک کند به من افزوده نگردد، طلوع آفتاب آن روز بر من مبارک مباد».

ب ـ نمونه هایی در کلام معصومین (ع)

۱ ـ هیچ زمان دیر نیست
این فرمایش، از رسول گرامی اسلام (ص) معروف است که فرموده¬اند:
اُطلُبُوا العِلمَ مِنَ‏ المَهدِ إلَى‏ اللَّحدِ.
«از گهواره تا گور دانش بجوئید».
ممکن است، این سؤال پیش آید که، گهواره و گور جای آموختن نیست، چرا رسول خدا (ص) چنین فرموده¬اند؟!
اما باید دانست که، پیامبر (ص) خواسته¬اند با این فرمایشِ لطیف، این نکته را برسانند که: در طول عمر، هیچ گاه نباید برای علم آموزی بهانه جویی نمود و هیچ زمانی دیر نیست. خواه کودک خردسال، خواه پیر کهن¬سال. در واقع، خواسته اند با این بیان، «مرز زمان» را در طول عمر انسان، برای فراگیری دانش، از میان بردارند.
آری! این سخنِ آخر دین ماست، که دوران علم اندوزی هرگز پایان ندارد. در این مکتب آسمانی «فارغ التحصیل» نداریم، فارغ التحصیلی واژه¬ای بی معنا است و پیوسته، در تمام عمر، باید به دنبال دانش رفت.

۲ ـ مکان مطرح نیست
قال علی (ع): اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالصِّین. ‏
«علم را بجویید، اگر چه در چین باشد».
با توجه به این که در آن روزگاران، چین دورترین نقطه از عربستان بوده و رفتن به آنجا با وسایل نقلیۀ آن زمان، یعنی: حیوانات، بسیار مشکل بوده و خطرات مالی و جانی فراوانی در پی داشته، تأکید امیرالمؤمنین (ع) بر این نکته، بسیار مهم است. به این معنا که، علم، از آنچنان ارزش و اهمیتی برخوردار است، که باید در هر مکانی آن را جستجو نمود، گرچه دورترین نقاط، مثل چین باشد. بدین¬وسیله، حضرت علی (ع) خواسته اند در زمینۀ علم اندوزی «مرز مکان» را بشکافند.

۳ ـ جنسیت ملاک نیست
قال رسول الله (ص): طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَهٌ عَلَى کُلِ‏ مُسْلِمٍ‏ وَ مُسْلِمَهٍ.
«طلب دانش بر هر مسلمانی، چه زن و چه مرد، واجب است».
می بینیم، در این فرمایش، «مرز جنسیت» در کسب دانش برداشته شده و هیچ زن یا مردی، نمی تواند جنسیت خود را بهانۀ دوری از کسب علم قرار دهد.

۴ ـ از هر کس با هر عقیده
بر اساس رهنمودهای امامان معصوم (ع) مسلمانان وظیفه دارند که دانش را از هر کسی، با هر اندیشه و مرامی کسب کنند.
برخی از این رهنمودها چنین است که می خوانیم:
قَالَ علی (ع): الْحِکْمَهُ ضَالَّهُ الْمُؤْمِنِ‏ فَلْیَطْلُبْهَا وَ لَوْ فِی أَیْدِی أَهْلِ الشَّرِّ.
«حکمت گمشدۀ مؤمن است، پس آن را طلب کنید، گرچه در دست بدان باشد».
قَالَ علی (ع): الْحِکْمَهُ ضَالَّهُ الْمُؤْمِنِ‏ فَخُذِ الْحِکْمَهَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ.
«حکمت گمشدۀ مؤمن است، پس آن را بگیرید، گر چه از منافق!».
قَالَ الصادق (ع): الْحِکْمَهُ ضَالَّهُ الْمُؤْمِنِ‏ فَحَیْثُمَا وَجَدَ أَحَدُکُمْ ضَالَّتَهُ فَلْیَأْخُذْهَا.
«حکمت گمشدۀ مؤمن است، هرگاه یکی از شما گمشده اش را جایی یافت، آن را بگیرد».
با این که قرآن، مبارزۀ شدید و بی امانی بر علیه منافقین دارد و در آیاتش با لحن تندی آنان را مورد حمله قرار داده، نیز، خود امیرالمؤمنین (ع) دشمن سرسخت انسان های دو چهره می باشد، اما در این گفتارها، امام (ع) کسب علم را از همین منافق مجاز دانسته است.
آری، از ارزش گوهر هیچ گاه کاسته نمی شود، آنرا باید آموخت، اگر چه از دهان افراد شرور و ناپاک باشد.
با این فرمایش، اسلام، برای کسب دانش، هیچ عقیده و مرامی را تعیین ننموده و دستور داده، آن را از هر کسی و با هر اعتقادی، باید فرا گرفت. در حقیقت، بدین وسیله، در زمینۀ کسب دانش «مرز عقیده» را برداشته است.

۵ ـ قطع عذر همگانی
خوب است کمی تأمّل کنیم و ببینیم که اسلام، افزون بر این که، با شکافتن مرزهای زمان، مکان، جنسیت و عقیده، بر فراگیریِ علم اصرار ورزیده، چگونه جای هیچ عذر و بهانه¬ای برای هیچ کس باقی نگذاشته و کسب علم را، در هر حالی واجب و لازم دانسته و فرموده است:
عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: طَلَبُ‏ الْعِلْمِ‏ فَرِیضَهٌ فِی کُلِّ حَالٍ.
امام صادق (ع): «کسب دانش در هر حالی واجب است».
حتی با اینکه، افراط و زیاده طلبی در دین ما بسیار مذموم دانسته شده، ولی در کسب دانش امری ممدوح و پسندیده به شمار می¬آید و پیامبر بزرگ خدا (ص) هم مأمور است که بفرماید: رَبِ‏ زِدْنی‏ عِلْماً.
نیز، با اینکه تملّق و حسد، در آیین ما دو صفت کاملاً زشت و ناپسند است، امّا در زمینۀ کسب دانش پسندیده است و ایرادی ندارد. چنانکه از امام باقر (ع) گزارش شده که فرمودند:
لَیْسَ‏ مِنْ‏ أَخْلَاقِ‏ الْمُؤْمِنِ الْمَلَقُ وَ لَا الْحَسَدُ إِلَّا فِی طَلَبِ الْعِلْمِ.
«تملّق و حسد ورزیدن از اخلاق مؤمن نیست، مگر برای کسب دانش».

۶ ـ معیار ارزش انسان
خوب است در این رابطه، از خود چیزی نگویم و گوش جان بسپاریم به سخنان دل¬نشین پیشوایان راستین دین و دانش و ببینیم، که چه زیبا، ملاک ارزشمندی آدمیان را به میزان علم و دانش آنان معرفی فرموده¬اند، تا بدین¬وسیله، راه زندگی ارزشی و سودمند را برای خود برگزینیم و وجودمان را بها بخشیم.
امام صادق (ع) از رسول گرامی اسلام (ص) نقل فرموده¬اند که:
أَکْثَرُ النَّاسِ‏ قِیمَهً أَکْثَرُهُمْ‏ عِلْماً وَ أَقَلُّ النَّاسِ قِیمَهً أَقَلُّهُمْ عِلْماً.
«با ارزش¬ترین مردم کسانی هستند که علمشان بیشتر باشد و بی ارزش¬ترین مردم کسانی¬اند که علمشان کمتر است».
باب علم نبی (ص)، علی (ع) می¬فرماید:
أَلَا لَا یَسْتَحْیِیَنَّ مَنْ لَا یَعْلَمُ أَنْ یَتَعَلَّمَ فَإِنَّ قِیمَهَ کُلِ‏ امْرِءٍ مَا یَعْلَمُ.
«هان! آنان که نمی¬دانند، از یادگرفتن خجالت نکشند که، قیمت هر کس به دانش اوست».
فَالْعِلْمُ یَرْفَعُ الْوَضِیعَ وَ تَرْکُهُ‏ یَضَعُ‏ الرَّفِیعَ. ‏
و فرمود: «دانش آدم پست را بلند و ترک آن، آدم بلند را پست می¬کند».
قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (ع‏): یَا مُؤْمِنُ إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ وَ الْأَدَبَ‏ ثَمَنُ‏ نَفْسِکَ‏ فَاجْتَهِدْ فِی تَعَلُّمِهِمَا فَمَا یَزِیدُ مِنْ عِلْمِکَ وَ أَدَبِکَ یَزِیدُ فِی ثَمَنِکَ وَ قَدْرِکَ.
«ای مؤمن! این علم و ادب بهای وجود توست، پس در یادگیری آن بکوش، که هرچه بر علم و ادب تو افزوده گردد، بر قیمت و ارزش تو افزوده می¬شود».
وَ قَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ‏: الْجَاهِلُ‏ صَغِیرٌ وَ إِنْ‏ کَانَ‏ شَیْخاً وَ الْعَالِمُ کَبِیرٌ وَ إِنْ کَانَ حَدَثاً.
نیز فرمود: «آدم نادان کوچک است، گرچه بزرگ باشد و عالم، بزرگ است گرچه کم سن باشد».

۷ ـ عمر حقیقی
برای تفنّن و تنوّع، به دنبال بیان سخنان زیبای امامان معصوم (ع)، نقل حکایت ذیل، در تبیین ارزش علم و نقش آن در بها بخشیدن به عمر و حیات انسان ها، خالی از لطف نیست. بخوانید:
«گویند: وقتی که اسکندر، جهت فتح ممالک از شهر ها می گذشت، به شهری در اقصای مغرب رسید که در آب و هوا و نعمت و صفا نظیر آن را ندیده بود. فرمان داد تا در آنجا سراپرده زنند. ناگاه به قبرستان آنان رسید و دید بر سر قبر یکی نوشته شده: عمر او یکسال و بر دیگری سه سال و بر دیگری پنج سال و هیچ یک را بیشتر از ۱۵ سال و یا ۲۰ سال ندید. تعجب کرد، چگونه در چنین آب و هوا و نعمت فراوان، عمر اندک باشد؟!
دستور داد، جمعی از اعیان و بزرگان شهر را حاضر کردند، ولی با کمال تعجّب همه را کهنسال و مسن دید. پرسید: علت چیست که شما همه کهنسال، ولی اموات شما چندان عمر نکرده اند؟!
آن‌ها گفتند: اموات ما نیز مانند ما عمر طولانی داشتند، ولی روش و رسم ما این است، که از ایّام زندگانی خود، آنچه برای تحصیل علم و کسب دانش و معرفت و تکمیل نفس گذرانیم، از عمر خود شماریم و بقیه را باطل و بیهوده دانیم.
به همین جهت بعد از مرگ، زمانی را که توأم با علم و دانش بوده حساب کرده و می نویسیم. اسکندر را این جواب و عادت و حالت بسیار پسندیده آمد و آنها را تحسین نمود».
قیمت انسان به علم ودانش است جاهلان را کی بها وارزش است
هر که در او دانش و دانایی است نام نیکش تا قیامت باقی است
عالمان، تا دهـر باقی، باقی اند نیک نامان کی به گیتی فانی اند

۸ ـ طالب علم شهید است
پیامبر بزرگوار اسلام فرمودند:
إِذَا جَاءَ الْمَوْتُ طَالِبَ‏ الْعِلْمِ‏ وَ هُوَ عَلَى‏ هَذِهِ الْحَالِ مَاتَ شَهِیداً.
«کسی که در حال کسب دانش بمیرد، شهید مرده است».
در ره علم آن که نهد گام پیش گشته شهید اَر بدهد جان خویش
این سخن ناب نبی حجت است ارزش دانش ز هـزاران بیش
همچنین، در گفتار وزینی، از امام صادق (ع) برتری مقام عالمان بر شهیدان، اینگونه بیان شده است:
إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَهِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِینُ فَتُوزَنُ‏ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ فَیَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَى دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.
«در روز قیامت خداوند مردم را در یک صف جمع می کند و ترازو¬ها (برای سنجش اعمال) برقرار می-گردد. آنگاه، خون شهیدان با مداد علما سنجیده می¬شود. پس مداد علما بر خون شهیدان برتری دارد».
این سخن رسول خدا (ص) هم بسیار شگفت آور و انگیزه بخش است، که فرمود:
مَنْ خَرَجَ مِنْ بَیْتِهِ لِیَلْتَمِسَ‏ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ أَلْفِ شَهِیدٍ مِنْ شُهَدَاءِ بَدْرٍ.
«هر که در جستجوی باب علمی از خانه¬اش بیرون رود، خداوند به عوض هر قدم که بر می¬دارد، ثواب هزار شهید از شهدای جنگ بدر به او می¬دهد».

۹ ـ برتری عالم بر عابد
تعابیر بسیار جالب و زیبایی از معصومین (ع) در برتری علم بر عبادت و عالم بر عابد وارد شده است. اینک به برخی از آن ها اشاره می کنیم:
قال النبی (ص): فَضْلُ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ فَضْلِ الْعِبَادَهِ.
«فضیلت دانش نزد من بیشتر از فضیلت عبادت است».
رسول اکرم (ص) در جایی می¬فرمایند:
فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ کَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ لَیْلَهَ الْبَدْرِ.
«برتری عالم بر عابد، مانند برتری ماه شب چهارده نسبت به سایر ستارگان است».
همچنین، فرمودند:
عَالِمٌ یُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَهِ سَبْعِینَ أَلْفَ عَابِدٍ.
«عالمی که با علمش نفع می رساند، از هفتاد هزار عابد بالاتر است».
و باز خطاب به علی (ع) فرمودند:
یَا عَلِیُّ نَوْمُ الْعَالِمِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَهِ الْعَابِدِ یَا عَلِیُّ رَکْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا الْعَالِمُ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِینَ رَکْعَهً یُصَلِّیهَا الْعَابِد.
«یا علی! خواب عالم بالاتر از عبادت عابد است و دو رکعت نماز عالم، از هفتاد رکعت نماز عابد برتر است».
می گویند: «یکی از اهل ریاضت به در مسجد رسید، شیطان را دید ایستاده و پا را درون مسجد می گذارد و بیرون می آورد. به او گفت: اینجا چه می کنی؟! گفت: در این مسجد جاهلی نماز می خواند و عالمی خوابیده است، من قصد دارم به جاهل برسم و در حال نماز او را فریب دهم، هیبت آن عالم نمی گذارد وارد مسجد شوم! قال رسول الله (ص): نَوْمُ الْعَالِمِ خیرٌ مِنْ عِبَادَهِ الْعَابِد. خواب عالم بهتر از عبادت جاهل است».
تا جایی که رسول رحمت می¬فرمایند:
سَاعَهٌ مِنْ عَالِمٍ یَتَّکِئُ عَلَى فِرَاشِهِ یَنْظُرُ فِی عَمَلِهِ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَهِ الْعَابِدِ سَبْعِینَ عَاما.
«یک ساعت از عمر عالم، که بر جایگاهش تکیه داده و به عملش فکر می کند، از عبادت هفتاد سال عابد بالاتر است».
در همین رابطه، امام صادق (ع) فرمودند:
إِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَهِ بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْعَالِمَ وَ الْعَابِدَ فَإِذَا وَقَفَا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قِیلَ لِلْعَابِدِ انْطَلِقْ إِلَى الْجَنَّهِ وَ قِیلَ لِلْعَالِمِ قِفْ تَشْفَعْ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ تَأْدِیبِکَ لَهُم‏.
«آنگاه که قیامت برپا می شود، خداوند عالم و عابد را برای رسیدگی به حسابشان زنده می کند. وقتی در مقابل خدا قرار می گیرند، به عابد گفته می شود: برو داخل بهشت شو. ولی به عالم گفته می شود: بایست! و به خاطر اینکه مردم را ادب آموختی، از آنان شفاعت و دستگیری نما».
صاحبـدلی به مدرسـه آمـد ز خـانقاه بشکست عهـد صحبت اهـل طریق را
گفتم میان عالـم و عابـد چه فرق بود؟ تا اختیـار کردی از آن، این فـریق را
گفت آن گلیم خویش برون می برد زموج وین سعـی می کند که بگیرد غریق را

۱۰ ـ برتری علم بر مال
در میان اهل شام و بصره، در فضیلت علم و مال اختلاف افتاد؛ شامی¬ها گفتند: مال بهتر است و اهل بصره گفتند: علم بهتر. به خدمت امیرالمؤمنین (ع) رسیدند و پاسخ خواستند، حضرت فرمود: ای اهل شام! علم، به هشت درجه از مال بهتر است:
یک: علم، میراث پیغمبران و مال میراث کسری و فرعون و قیصر و شدّاد است.
دو: علم، به انفاق زیاد می شود و مال کم می شود.
سه: علم، صاحب خود را نگه دارد و مال را باید صاحبش نگه دارد.
چهار: عالم، چون بمیرد، علم از وی جدا نگردد و در قبر و عرصات قیامت او را یاری نماید و مال را نزدیک مرگ، وارثان بربایند و قسمت کنند.
پنج: خَلق عالم، چهار گروهند: امرا، اغنیا، علما، فقرا. که سه طایفه، به علما محتاجند و علما را بدان ها احتیاجی نیست.
شش: علم را خداوند ندهد، مگر به خاصان و برگزیدگانِ خود و مال را ندهد، مگر به کافران و ظالمان.
هفت: علم، صاحب خود را از صراط بگذراند، چون برق درخشان و مال صاحب خود را در صراط بدارد، تا خدای چه حکم کند.
هشت: ای اهل شام! هیچ کس به جمع کردن علم دعوی خدایی نکرد و فرعون، به جمع کردن مال دعوی خدایی کرد.
روزی شخصی از بوذرجمهر حکیم پرسید: علم بهتر است یا مال؟!
جواب داد: علم.
گفت: پس چرا اهل علم بر در اهل مال می روند، اما اهل مال را بر اهل علم اعتنایی نیست؟!
بوذرجمهر: اهل علم، به واسطۀ علم و کمال، ارزش مال را می دانند، امّا صاحبان مال، به واسطۀ جهل، قدر علم را نمی دانند.

۱۱ ـ ثواب علم و عالمان
ثواب علم، عالمان و علم جویان، به قدری زیاد است، که هیچ چیزی جایگزین آن نمی شود. نگاه اولیه به برخی از احادیثی که در این زمینه وارد شده، کاملاً گویا و بسیار جذاب است و ما را از هرگونه توضیحی بی نیاز می سازد:
عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (ع): قَالَ لَوْ یَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِی طَلَبِ الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْکِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَج.
«اگر مردم بدانند که در طلب دانش چه چیزی به دست می آورند، آن را جستجو می کنند، گر چه به شکافتن راه ها و گذر از موج های دریا باشد».
قَال‏ النبیّ (ص): اَلْعَالِمُ وَ الْمُتَعَلِّمُ شَرِیکَانِ فِی الْأَجْرِ وَ لَا خَیْرَ فِی سَائِرِ النَّاسِ بَعْدُ.
«عالم و علم جو، در ثواب، شریکند و برای بقیۀ مردم خیری نیست».
قال على (ع): مَن مَشى فی طَلب العلِمِ خُطوَتَینِ وَ جَلَسَ عِندَ العالِمِ ساعَتَینِ وَ سَمِعَ مِنَ المُعَلِّمِ کَلِمَتَینِ أوجَبَ اللهُ لَهُ جَنَّتَینِ کَما قال الله تعالى «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتان»‏.
«هر کس برای کسب دانش دو قدم بردارد و دو ساعت نزد عالم بنشیند و از او دو کلمه بشنود، خداوند برایش دو بهشت قرار می دهد، چنانکه فرمود: برای کسی که از مقام الهی بترسد، دو بهشت است».‏
قَالَ النَّبِیُّ (ص): مَنْ تَعَلَّمَ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ عَمِلَ بِهِ أَوْ لَمْ یَعْمَلْ کَانَ أَفْضَلَ مِنْ أَنْ یُصَلِّیَ أَلْفَ رَکْعَهٍ تَطَوُّعاً.
«کسی که بابی از دانش را بیاموزد، چه به آن عمل کند، چه عمل نکند، برایش بهتر است از این که هزار رکعت نماز مقبول به جای آورد».
این سخن، از امیر مؤمنان علی (ع) بسیار مهم و شوق انگیز است که فرمود:
الْعَالِمُ أَعْظَمُ أَجْراً مِنَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ الْغَازِی فِی سَبِیلِ اللَّه‏.
«دانشمند، پاداشش از روزه دارِ شب زنده دارِ جهاد کنندۀ در راه خدا هم بالاتر است».

۱۲ ـ لذت علم
لذت دانش، قابل مقایسه با هیچ لذتی نیست. اگر جویندۀ علم لذت آن را بچشد، هرگز از آن دست بردار نیست. بسیاری از کسانی که ارزش دانش را دانسته و به لذت و نشاط حاصل از آن دست یافته اند، هیچ چیز را جایگزین آن نکرده اند.
افرادی از این قبیل، از مال گذشته اند، از مقام چشم پوشیده اند، سختی ها و محدودیت های فراوانی را بر تافته اند، حتی از جان شیرین خود گذشته اند، ولی هیچ گاه از علم آموزی و تحقیقات علمی دست بر نداشته اند.
لذت علم، به اندازه ای است که، بسیاری از دانشمندان، آسایش و خواب راحت را بر خود حرام ساخته اند، ولی هرگز از کسب علم و آگاهی خسته نشده اند.
آری، اگر لذت دانش چشیده شود، سیری ندارد، مولای متقیان و امام صالحان، حضرت علی (ع) می فرماید:
مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ طَالِبُ عِلْمٍ وَ طَالِبُ دُنْیَا.
«دو جوینده اند که سیر نمی شوند: جویندۀ دانش و جویندۀ دنیا».
کُلُّ وِعَاءٍ یَضِیقُ بِمَا جُعِلَ فِیهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ یَتَّسِعُ بِهِ.
«هر ظرفی با قرار دادن چیزی در آن تنگ می شود، مگر ظرف دانش، که به دانش، وسیع تر می گردد».
امام صادق (ع) می فرمایند: اگر مردمان لذت علم و دانش را بیابند، با هر نوع دشواری، به دنبال آن می روند:
لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِی الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْکِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَج‏.
«اگر مردمان بدانند که در علم چه نهفته است، آن را جستجو می کنند، اگر چه به در نوردیدن راه ها و افتادن در دریاها باشد».
یک مثل چینی است که می¬گوید: «همه چیز چون بسیار شود، خوار و ارزان گردد، مگر علم و دانش، که هر چه بیشتر شود، عزیزتر باشد».
با این وصف، موارد ذکر شده، فقط نمونۀ بسیار اندکی از پافشاری های دین، بر نقش و جایگاه علم و دانش است. خوب است به همین مقدار، که در واقع، چون یک «مشت» است، بسنده کنیم و آن را «نمونۀ خروار» ها قرار دهیم. ولی جای تأسف و اندوه است، که با این همه دستورات متعالی و خردپسند، ما مسلمان ها از خواب غفلت بیدار نشویم و بخشی از اوقات خود را در طول شبانه روز، صرف تحصیل دانش ننمائیم!!

ج ـ علم و ایمان دو بال پرواز

آن گاه که به فرهنگ پربار دین اسلام مراجعه می کنیم می بینیم، بین علوم و دانش ها، با ایمان و مذهب، سازگاری کامل و پیوند نا گسستنی وجود دارد و هیچ یک مخالف دیگری نیست.
علی (ع) می فرماید:
اَلعِلمُ حَیاهٌ اَلإیمانُ نَجاهٌ.
«علم زندگی و ایمان موجب نجات است».
در این فرمایش، علم موجب شادابی زندگی و حیات انسان معرفی شده و ایمان، عامل سعادت و خوشبختی است. اگر ایمان، همراه علم نباشد، نفس سرکش و افزون طلب آدمی، از نتایج علم، در جهت نابودی خود و دیگران استفاده می‌کند؛ بمب اتم می‌سازد، ولی ملیون ها بی گناه را نابود می سازد؛ به فضا می رود، ولی به وسیلۀ ماهواره های جاسوسی، در جهت عقب نگاه داشتن و استعمار ملّت ها اقدام می کند. به قول ژان ژاک روسو:
«مردم عالم، هنر مند می شوند، اما آدم نمی شوند».
آری، با کمال تأسف، امروز به جهت ضعف عقاید ایمانی و مذهبی، حتی کشورهای به ظاهر پیشرفته و متمدّن هم نمی توانند، از دستاوردهای علمی خویش استفاده عادلانه و منصفانه داشته باشند؛ بلکه از آن، در جهت تحمیل عقاید تجاوزکارانه بر ملّت های ضعیف بهره می گیرند.
از این روی، از رسول گرامی اسلام نقل شده که فرمود:
العلمُ بلا ایمانٍ مادّهُ الذّنوب.
«علم بدون ایمان، سرچشمه گناهان است».
ای که مغروری به دانش، دانشت را بیشتـر کـن تا بـدانی هیـچ ارزش، علــم بی ایمـان ندارد
گرچه درعلم است دریا شخص بی دین روزبحران کشتی نـوح است اما، طاقـت طــوفان نـدارد
کـاخ دانش، گر همه از سنـگ و از پـولاد ریزی لرزد و ریزد، گـر از ایمـان، پـی و بنیـان ندارد
بدیهی است، همچنان که علم، منهای ایمان بی فایده است، ایمان هم بدون علم و آگاهی، ارزشی ندارد و از عمق و محتوا برخوردار نیست. در دین مبین اسلام، عبادت و بندگی خدا آنگاه ارزشمند است، که با علم و آگاهی توأم باشد. بنابراین، بدون علم، ایمان، پشتوانه محکمی ندارد و در معرض تزلزل می باشد.
آلبرت انیشتین می گوید:
«علم، بدون مذهب گنگ است و مذهب بدون علم کور است».
از این روی، علم و ایمان، نقش دو بال را برای صعود انسان ایفا می کنند و هر دو، لازم و ملزوم یکدیگرند. نه علم بدون ایمان کارساز است و نه ایمان بدون علم، همان گونه که با یک بال نمی توان پرواز کرد.
مولایمان حضرت علی (ع) فرمود:
اَلإیمانُ وَ العلمُ إخوانٌ توأمانٌ وَ رفیقانٌ لا یَفتَرِقانِ.
«ایمان و علم، دو برادر همراه و دو دوست جدانشدنی از هم هستند».
بر این اساس، علم، وضع موجود را به ما نشان می دهد و می گوید: «جهان این گونه هست»، اما ایمان چگونه بودن ما را به ما می آموزاند و می گوید: «این گونه باید بود».
به وسیله علم، باید بدانیم جهان چگونه «هست»، ولی با ایمان باید بدانیم در این جهان چگونه «باشیم». تا جهان را آن گونه که هست نشناسیم، نمی توانیم آن گونه که باید، زندگی کنیم.
علم، راه را به ما نشان می دهد و مسیر را برایمان روشن می سازد، اما ایمان، به ما فرمان می دهد و در رفتن و نرفتن به آن راه، وادار می کند.
چه زیبا فرمود، امیر ایمان و اندیشه و پیشوای مردم خرد پیشه، علی (ع)، آنجا که فرمود:
بِالْإِیمَانِ یُعْمَرُ الْعِلْم‏.
«با ایمان، علم آباد می شود».
برای این که به ارتباط جدا ناپذیر علم و ایمان و تأثیر مشترک آن دو، در خوشبختی و کمال انسان پی ببریم، به ذکر مثالی می پردازیم.
فرض کنید، اگر شما بخواهید در یک شب تاریک، در یک جادّه دارای دست اندازهای فراوان و پرتگاه های خطرناک، با یک اتومبیل، به مقصدی مسافرت نمائید. در این حالت، برای اینکه اتومبیل، شما را سالم به مقصد برساند، باید دارای دو عامل اساسی باشد:
۱ـ چراغ سالم و مناسب، که بتوانید با آن مقابلتان را ببینید و گودال ها و پرتگاه ها را تشخیص دهید.
۲ـ ترمز، که اگر به پرتگاه نزدیک شدید، با آن خود را حفظ نمایید و سقوط نکنید.
هریک از این دو عامل، اگر در اتومبیل نباشد، نمی توان سالم به مقصد رسید و خطر، محتمل است. اگر چراغ باشد، ولی ترمز نباشد، شما راه را از چاه باز می شناسید و چاله ها را می بینید، اما چون ترمز ندارید، خطر سقوط و نابودی قطعی است. اگر ترمز باشد و چراغ نباشد، باز هم بدون دیدنِ مقابل و بدون تشخیصِ پرتگاه ها، کاری از دستتان ساخته نیست. بنابراین، این دو عامل لازم و ملزوم یکدیگرند.
حال تصور کنید، که انسان می خواهد در این چند ساله عمر خویش در این دنیا، مسیری را طی کند، که مشوب به انواع جهالت ها و ظلمت ها و ناملایمات است و انواع و اقسام دام ها وپرتگاه ها در مسیر زندگی انسان نهاده شده است و هر روزش با مشکلات و اضطراب های گوناگون مواجه است.
بدن انسان، همچون اتومبیل و روح او چون راننده است. این روح که همان حقیقت و «من» هر کس می باشد، برای اینکه بتواند با اتومبیل بدن، در این دنیای تاریک و پر دست انداز، سالم به مقصد برسد و از نابودی مصون بماند، به همان دو عامل نیازمند است:
۱ـ چراغ علم ۲ـ ترمز ایمان
این دو، هیچیک، بدون دیگری نمی تواند کارساز باشد. قرآن، این دو عنصر را با هم، عامل حرکت و پیشرفت معرفی می نماید. آنجا که می فرماید:
یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ.
«خداوند، مقام و درجات کسانی از شما را بالا می برد، که ایمان و علم داشته باشند».

بخش دوم: نقش علم در پیشرفت و تمدن ملت ها

دو نوع فعالیت: داخلی و خارجی
آدمی در طول زندگی خویش، دارای دو نوع فعالیت است:
۱ـ فعالیت داخلی یا جوانحی
۲ـ فعالیت خارجی یا جوارحی
فعالیت داخلی یا جوانحی بشر، مجموعۀ تفکرات، احساسات و رفتارهای باطنی و فکری و اندیشه های اوست. هرچه اندوخته های علمی و معلومات انسان در این حوزه افزون تر باشد، مغز میدان وسیع تری برای فعالیت خواهد داشت. منشأ فعالیت های داخلی، مغز و قلب است، که مولود آن در قالب افکار، عقاید، اندیشه ها و اظهارات ، به وسیلۀ «زبان» و یا «نوشتن» در بشر ظهور و بروز پیدا می¬کند. مادۀ اولیۀ این نوع فعالیت ها، همان مجموعۀ اطلاعات، باورها و اندوخته های ذهن می باشد.
فعالیت خارجی یا جوارحی هر کس هم، مجموعۀ اعمال و مصنوعات او است، که در خارج از ذهن آدمی و در بیرون از وجود او، به صورت عینی و عملی، به وسیلۀ اعضا و جوارح وقوع می یابد. منشأ فعالیت های خارجی انسان، اعضا و جوارح است، که مولود آن در قالب تکنولوژی، دست ساخته ها، اختراعات، اکتشافات و صناعات ظاهر می شود. مادۀ اولیۀ فعالیت های خارجی، مجموعۀ موجودات جهان مادی می باشد.
همۀ اعمال انسان، در بخش های مختلف کشاورزی، عمران، اکتشاف، صنعت و … کلیۀ ابتکاراتش، در حوزۀ فعالیت های خارجی، یا جوارحیِ او ظهور می یابد. از رسم نقاشی سادۀ یک کودک، تا عمل آشپزی یک خانم در خانه و ساخت یک برج مرتفع، یا احداث یک سدّ عظیم به دست مهندسین، نیز ساخت یک فضا پیمای بزرگ به وسیلۀ متخصصینِ فن، همه و همه، نمونه هایی از فعالیت های خارجی است.
آنچه امروز، به عنوان پیشرفت و فناوری در کشورها مطرح است، مولود تلاش های متخصصان، محققان و صنعت گرانِ آن کشور ها می باشد. دست ساخته ها و اختراعات هر ملّتی، نمایان¬گرِ سطح اندیشه و دانشِ آن ملّت است. هر کشوری که تولیدات و صنایعِ او در جنبه های گوناگون، بیشتر و بهتر باشد، از قدرت و امکانات افزون¬تری برخوردار است و با اختراعات و صناعات خود، می¬تواند بهتر، بر طبیعت چیره یابد و با ایجاد امکانات بهتر، اسباب راحتی و آسایش مردم خویش را فراهم آورد.
درخت تو گر بار دانش بگیرد به زیر آوری چرخ نیلوفری را
بنابراین، انسان ها وقتی می¬توانند در خارج، فعالیت جدی و ابتکار چشم گیری داشته باشند و مولّد ابتکار و عمل ارزشمندی شوند، که قبلاً در عرصۀ داخلی، که همان فکر و اندیشه است، از معلومات، دانش¬ها و اطلاعات علمی کافی و لازم بهره¬مند باشند. هرچه فعالیت داخلی و علمی انسان درخشان¬تر باشد، او در حوزۀ خارجی و بیرونی، از فعالیت و دستاوردهای بیشتر و درخشان¬تر برخوردار است. آری این اندیشه است که عمل خارجی انسان را شکل می دهد
با یک اندیشه که آید از درون یک جهان گردد به یک دم واژگون
قرآن، این کتاب گران¬سنگ آسمانی، در این زمینه می¬فرماید:
کُلٌ‏ یَعْمَلُ عَلى‏ شاکِلَتِه‏.
«هر کسی بر مبنای صورت یا شکل درونیش رفتار می¬کند».
در این آیۀ نورانی، عمل انسان، که فعالیت خارجی اوست، محصولِ «شاکله»، که همان فعالیت داخلی و وجودی هر کسی می¬باشد، قلمداد شده است.
علی (ع)، این بزرگ مرد میدان خِرد و اندیشه، خطاب به یار با وفای خویش «کمیل» می¬فرماید:
یَا کُمَیْلُ مَا مِنْ حَرَکَهٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ‏ فِیهَا إِلَى‏ مَعْرِفَه.
«ای کمیل! هر حرکتی که بخواهی در خارج انجام دهی، نیازمند شناخت و آگاهی هستی».
می بینیم، کسب علم و دانش، نقش بنیادی در شکوه و تمدّن جوامع بشری ایفا می¬کند و رمز نجات و پیشرفت بشر، منوط به گسترش حوزۀ فعالیت فکری و فرهنگی هر ملّت است.
آری! فقر، شب را بی غذا سرکردن نیست. فقر، روز را بی اندیشه سپری کردن است.
هـر چـه اندیشـه ات مصفّا تر راهِ مقصــود تــو مهیّـــا تر
بر اموری که پیچ در پیچ است با سرانگشت فکرت آن هیچ است

علم و دانش، حرف اول پیشرفت
برای آگاهی از میزان تأثیر علم و دانش، در پیشرفت جوامع کافی است مقایسه‌ای اجمالی میان کشورهای پیشرفته و غیر پیشرفتۀ جهان داشته باشیم. فاصلۀ عمیق میان این کشورها، با میزان دانش و پژوهش در آنها نسبت مستقیم دارد. با دقت در اوضاع کشورهای به ظاهر پیشرفته و صنعتی جهان، می¬یابیم که آن ها برای امور تحقیقاتی و فرهنگی، بهای هنگفتی می پردازند و جهل و بی سوادی در بین آن ها حداقل است.
این کشورها، بزرگ ترین رقم بودجۀ خود را به تحقیقات علمی و توسعۀ آموزش و ارتقای دانش و مهارت فنی اختصاص می دهند. حتی بسیاری از کشورهایی که تا چند سال گذشته در زمرۀ کشورهای فقیر و غیر پیشرفته بودند، با سرمایه‌گذاری و توجه جدی به موضوع آموزش و تحقیقات علمی، توانستند به سرعت عقب‌ماندگی های خود را جبران کنند و به توفیقات بزرگی در زمینه‌های علمی و صنعتی دست یابند. این کشورها، با اختصاص درصد بالایی از درآمد ناخالص ملی خود به امر تحقیقات علمی، بهترین و سودآورترین سرمایه‌گذاری را برای رشد و توسعۀ خود انجام داده و هر روز شاهد دست‌آوردهای ارزشمندی می باشند.
هیچ آیین و مکتبی به اندازۀ دین اسلام بر اهمیّت و نقش دانش تاکید نکرده و پیروان خود را به فراگیری و توسعۀ آن فرمان نداده است. اما افسوس! که امروز مسلمانان، با داشتن فرهنگ پربار و غنی و دارا بودن ذخایر و منابع عظیم مادّی و معنوی، باید این¬گونه ضعیف باشند و …!
تا زمانی که مسلمانان به تعالیم اسلام توجه می‌کردند، یکی از بزرگ‌ترین تمدن های جهان را در اختیار داشتند. تمدنی که دست‌آوردهای علمی آن، نقش تأثیرگذار و تعیین‌کننده‌ای در رنسانس و پیشرفت علمی تمدن غرب داشته است.
کشورهای غربی و اروپایی هم، تا آن هنگام که اسیر موهومات فکریِ برخاسته از فرهنگ کلیسایی بودند، در جهل و بدبختی به سر می بردند. حقایق تاریخی شاهد است، که اروپا و آمریکا، در طول «قرون وسطی»، که دوران سیاه خود را می گذرانید، دچار چه جهالت و توحشی بود! تمامی پیشرفت ها و کامیابی های صنعتی و فنی در غرب، پس از انقلاب «رنسانس» و اقبال آنها به حقایق علمی و کنار زدنِ خرافات اتفاق افتاد.
آری، امروز هم، جوامع عقب مانده و جهان سوم را، کشورهایی تشکیل می دهند، که در جهت فرهنگی و علمی ضعیف هستند. اگر در این کشورها، زیان های ناشی از جهل و ضعف دانش مردم بررسی و به صورت آمار و ارقام شفاف ارائه شود، آنگاه عمق فاجعه آشکار می گردد. نفوذ استعمار و سلطۀ استکبار را هم در این گونه ممالک، باید در همین راستا جستجو نمود. به عنوان نمونه:
پس از اینکه آلمان، بعد از جنگ دوم جهانی، به دو کشور شرقی و غربی تقسیم شد، ۱۲ میلیون آلمانی از اروپای شرقی، به آلمان غربی رانده شدند، که در میان آن ها شش میلیون نفر کارگر و کارشناس فنون مختلف وجود داشت. این گروه با دست خالی، تنها به مدد دانش و مهارت خود، توانستند در ظرف ده سال، وضع آلمان غربی را به وضعیت قبل از جنگ تبدیل کنند.
این ترقی و پیشرفت را که با فرمول های مکاتب اقتصادی سازگار نبود، «معجزۀ آلمان» نام نهادند و حال آن که، باید آن را «معجزۀ آموزش و پرورش» و یا معجزۀ «تخصّص» نامید.
این مهاجرت ۱۲ میلیون گرسنه و برهنۀ آلمانی را به آلمان غربی، با مهاجرت شش میلیون پاکستانی به هند مقایسه کنید. اینان «وبا» خلق کردند، زیرا در اثر بی سوادی، حتی از رعایت بهداشت هم عاجز بودند و بدین ترتیب، نظم قسمتی از شهرهای هند را برهم زدند.
هارولد کلارک، در سال ۱۹۴۵ با مقایسۀ پنج کشور فقیر و پنج کشور ثروتمند، در مورد یک نمونۀ آن می گوید:
«از مقایسه ای که میان کشورهای مختلف جهان کردیم، چنین نتیجه گرفتیم که، پیشرفتِ تربیت، موجبات افزایش درآمد و رشد را فراهم می آورد. چرا که، در کشوری مانند «دانمارک»، یکصد سال پیش، کشوری فقیر محسوب می شد و منابع درآمدِ محدودی داشت، ولی با توسعۀ تعلیم و تربیت و آموزش حرفه ای، در ردیف کشورهای ثروتمند جهان در آمده است. در حالی که، «کلمبیا» که دارای منابع طبیعی زیادی است، از کشورهای کم درآمد و کم رشد به حساب می آید».
اینجا است، که به این فرمایش گهربار امیر مؤمنان علی (ع) پی می بریم که فرمود:
لَا کَنْزَ أَنْفَعُ‏ مِنَ الْعِلْمِ وَ لَا قَرِینَ سَوْءٍ شَرٌّ مِنَ الْجَهْلِ.
«هیچ گنج و سرمایه ای بهتر از دانش نیست و همراه مضرّی بدتر از نادانی وجود ندارد».
و یا این سخن زیبای امام صادق (ع) که فرمود:
الْعِلْمُ‏ أَصْلُ‏ کُلِ‏ حَالٍ سَنِیٍّ وَ مُنْتَهَى کُلِّ مَنْزِلَهٍ.
«علم اساس هر خوشبختی و اوج منزل پیشرفت و ترّقی است».

علم برترین قدرت
تأثیر علم و پژوهش بر ساختار قدرت، چیزی نیست که بتوان آنرا انکار کرد. در جهان کنونی، بر همگان بدیهی و آشکار گشته که علم، به تنهایی یک قدرت، بلکه بزرگترین قدرت است.
اگر فرانسیس بیکن ، دانشمند نوگرا و نظریه پرداز معروف انگلیس در قرن ۱۶ و ۱۷ گفته بود: «دانش به تنهایی، یک قدرت است».
نیز وینستون چرچیل ، نخست وزیر سیاستمدار و نامدار سرزمین پیر استعمار، در قرن بیستم، در مورد آیندۀ جهان، اظهار داشته بود: «شکی نیست که امپراطوری های آینده، امپراطوری اندیشه خواهد بود».
اما امروز، پس از گذشت زمان، تحققِ این نظرات و پیش گویی ها برای بشر آشکار شده و در زبان انگلیسی هم این جمله معروف است که می گویند: Knowledge is Power (علم قدرت است).
ولی اسلام و رهبران معصوم آن، قرن ها پیشتر، بر این مهم تأکید ورزیده، در بهره گیری از ظرفیت های بی پایان و شگرف علم و دانش، در جهت اعتلا بخشیدن به تعالی و پیشرفت بشر پا فشاری نموده اند.
امیر المومنین علی (ع) فرمودند:
اَلعِلمُ سُلطانٌ مَن وَجَدَهُ صَالَ بِهِ وَ مَن لَم یَجِدهُ صَیلَ عَلَیهِ.
«علم قدرت است، هر کس آن را بیابد، به وسیله آن برتری می یابد و هر کس آن را نیابد بر او غلبه می کنند» .
نیز، علی (ع) در سخنی زیبا، برتری قدرت منطق و اندیشه را بر هر قدرت دیگری چنین بیان می فرمایند:
قُوَّهُ سُلْطَانِ‏ الْحُجَّهِ أَعْظَمُ مِنْ قُوَّهِ سُلْطَانِ الْقُدْرَهِ.
«توان نیروی اندیشه و برهان، بزرگ تر از توان سلطۀ قدرت است».
از این سخنان فوق بشری، بر می آید که علم، قدرت و بلکه فوق هر قدرت و ثروتی است. هر گونه توسعه و پیشرفت و سیطره بر ذخایر زمین و آسمان، با نیروی علم امکان پذیر می شود. از طریق علم و فناوری مزیت‌های جدید خلق می‌شود و ثروت و رفاه به ارمغان می آید. در این زمان، علم، در جوامع نوین، به ابزاری برای ایجاد قدرت تبدیل شده و در جغرافیای جهانی قدرت، علم در حال ایفای نقشی بنیادی است.
اکنون، علم به نیرویی تبدیل شده که می‌تواند بر ساختار قدرت سیاسی، نظام اقتصادی، تولید و شرایط کلی اجتماعی و فکری تأثیری عمیق بگذارد. از این‌رو، در نهایت، علم، برای حکومت تعیین می‌کند، که چه کاری انجام دهد و بدون دانش، کنترل جامعه ممکن نیست.
در نهایت، سیاست‌گذاران، با وجود همۀ سخن‌پردازی‌های خود، هنگامی‌که با دانشمندان رو به ‌رو می‌شوند، بی‌قدرتند (توانا بود هر که دانا بود).
سیاست، اقتصاد، ارتش، جمعیت، ثروت و .. همه قدرت اند، اما علم بالاترین قدرت و بلکه فوق قدرت است. جوامع پیشرفتۀ امروزی، ضرورتاً با قدرت فراگیر دانش و علم مشخص می‌شوند. همه قدرت ها در صورتی قدرت محسوب می شوند، که از علم برخوردار باشند. هر قدرتی اگر بر پایه های علم و عقلانیت استوار نگردد، لرزان است. (العلمُ سلطان).
هفتاد سال پیش و در پی جنگ جهانی و سپس بمباران اتمی، کشور ژاپن، تقریباً با خاک یکسان شد، بخش اعظمی از قلمرو ژاپن، از جمله کره، از آن جدا شد و این کشور به جزایری محدود شد، که مجموعاً کمتر از یک چهارم ایران وسعت دارند و بیشتر قسمت های آن کوهستانی است.
بر اساس گزارشات منتشر شده، اکنون ژاپن، پس از گذشت بیش از هفتاد سال، با ۱۲۷ میلیون جمعیت، سومین اقتصاد بزرگ جهان را از نظر تولید ناخالص داخلی در اختیار دارد و با صادرات حدود ۸۰۰ میلیارد دلار در هر سال، چهارمین صادرکننده بزرگ جهان است و امروز درآمد سرانه ژاپنی‌ها بیش از ۳۳ هزار دلار و درآمد سرانه ما ایرانی ها، حدود چهار هزار دلار گزارش شده، که مقایسه این اعداد، به خودی خود، نشان دهندۀ فاصلۀ عمیقِ دو کشور است.
این قیاس‌ها وقتی که در حوزه‌های علمی و صنعتی پیش می‌آید، فاصله‌ عجیب تر می‌شود. تا جایی که در برخی حوزه ها، کشورهایی همچون آمریکا نیز، از ژاپن عقب می‌مانند.
این شرایط برای ژاپن، نه به واسطۀ نشستن و به نفت و گاز و ثروت ملی خیره شدن و دل بستن و سهم خواستن، که با مطالعه و سخت کوشی در علم، تحقق یافته است. اگر این تلاش عمومی نبود، مردمان کشوری که به واسطه محدودیت جغرافیایی، از محدودیت دسترسی به مواد اولیه رنج می برند و سالیانه بیش از ۶۰۰ میلیارد دلار واردات دارند، دیگر توان برپایی دوباره تمدن شان را نداشتند.
آری، ژاپنی‌ها بر روی مغزهایشان سرمایه گذاری کردند و استفاده شبانه روزی از «کالایی اساسی» تحت عنوان «کتاب» را لحظه‌ای فراموش نکردند، تا امروز سرآمد توسعه یافتگی باشند.
اروپا را در نظر بگیرید، که وقتی ماشین بخار را اختراع کرد و کشتی رانی را از حالت ابتدایی بیرون آورد، دریاها پر از کشتی های اروپایی شدند، که می خواستند به سرزمین های دیگر بروند و آن ها را زیر استعمار خود درآورند. تغییر وقتی حاصل شد، که علم به میان آمد. علم که می آید، قدرت می آورد و از این راه بر دامنه خود نیز می افزاید.
قرآن، این شاهکار بی نظیر و اعجاز بی بدیل، با ظرافت هر چه تمامتر، در قالب بیان یک حقیقت تاریخی، آنجا که از قصّۀ سلیمان و بلقیس (ملکۀ سرزمین سبأ) خبر می دهد، چه زیبا و ژرف، نقش علم را در قدرتمند بودن بشر، به تصویر می کشد. آنجا که می خوانیم:
قالَ‏ الَّذِی‏ عِنْدَهُ‏ عِلْمٌ‏ مِنَ‏ الْکِتابِ‏ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُک. ‏
«کسی که به بخشی از کتاب الهی علم داشت به سلیمان گفت: قبل از آنکه پلک چشمت را به هم بزنی (تخت بلقیس را از کیلومتر ها فاصله) نزد تو می آورم».
می بینیم، وقتی که صحبت از قدرت است، علم در میان می آید و طبق این آیۀ شریفه، کسی که از علم بهره ای داشت، قدرت و توان انتقال تخت شگفت انگیز را از صدها فرسنگ فاصله، با سرعتی مافوق حدّ تصور، در حضور سلیمان دارا بود.
پس، درست است که بگوییم: علم سرچشمه قدرت است و دانشمندان می توانند با تولید علم، بر قوانین طبیعت حاکم شوند. که البته، قدرت شگرف علم را باید در خدمت اهداف مقدس به کار گرفت. چنانکه در زمان حضرت سیلمان، «آصف بن برخیا» با انتقال سریع تخت بلقیس، موجب هدایت او شد.
خاتم ملک سلیمـان است علم جمله عالم صورت و جان است علم
چنین است که: قدرتِ برتر، به طلا و ثروت نیست، قدرت برتر، در علم و دانش است و ثروت واقعی از آن ملتی است، که از مغزهای اندیشمند و مبتکر برخوردار باشد.
فکرت نیکو چو بر دل دست داد آدمی زان می رسد بر هر مراد
درب فکرت زن که در بازت کند پرّ فکرت زن که شهبازت کند

تکیه بر تشکیل جلسات علمی
امامان معصوم (ع) تشکیل کلاس درس را به عنوان عامل اصلی، پیشرفت و تولید علم مطرح ساخته اند و پیروان خویش را به نشستن در کنار هم و انعقاد جلسۀ علمی، فرا خوانده اند. این خود، نشانگر اندیشۀ تابناک و پاک آن رهبران خردمند الهی می باشد.
امام رئوف و پیشوای عطوف، حضرت ثامن الائمه علی بن موسی الرضا علیه آلاف التّحیه و الثّنا فرمود:
مَنْ جَلَسَ مَجْلِساً یَحْیَا فِیهِ أَمْرُنَا لَمْ‏ یَمُتْ‏ قَلْبُهُ‏ یَوْمَ‏ تَمُوتُ الْقُلُوب‏.
«هر کس در جلسه ای بنشیند که امر ما زنده می شود، قلب او نمی میرد، روزی که همۀ قلب ها مرده باشد».
رسول بزرگوار رحمت (ص) فرمود:
وَ مَا مِنْ‏ مُؤْمِنٍ‏ یَقْعُدُ سَاعَهً عِنْدَ الْعَالِمِ إِلَّا نَادَاهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَّ جَلَسْتَ إِلَى حَبِیبِی وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَأَسْکَنْتُکَ الْجَنَّهَ مَعَهُ وَ لَا أُبَالِی.
«وقتی مؤمن، یک ساعت نزد عالم بنشیند، خداوند به او خطاب می کند: تو در جلسۀ دوست من شرکت کردی، به عزت و جلالم قسم که به این خاطر، قطعاً، تو را در بهشت ساکن می کنم».
امامان معصوم و خردمند شیعه، بر اجتماع شیعیان در خانه هایشان و نشستن به دور یکدیگر، توصیه ها کرده اند. آن پیشوایان دلسوز و مهربان، ملاقات و مذاکره پیروانشان را با هم، موجب زنده نگاه داشتن امرشان دانسته اند. آن بزرگواران، حتی اظهار داشته اند که کمیت و تعداد هم مطرح نیست. اگر شده دو نفری تشکیل جلسه دهند و علوم و دانش زلال وحیانی را به مذاکره بنشینند.

ارزش شرکت در جلسات علمی
در گزارشی بسیار مفید و حرکت بخش، می خوانیم که، رسول خدا (ص) خطاب به ابوذر، یار با وفا و صحابی گرانقدر خودشان فرمودند:
«ای اباذر! یک ساعت در جلسۀ بحث و گفتگوی علمی نشستن، نزد خدا بهتر است از هزار شب عبادت، که در هر شب هزار رکعت نماز خوانده شود و نیز، برتر است از هزار بار جهادکردن و خواندن تمام قرآن!».
اباذر با تعجب پرسید: «ای رسول خدا! مذاکرۀ علمی، از خواندن همه قرآن بهتر است؟!».
حضرت فرمود: «ای اباذر! بلکه یک ساعت در جلسۀ گفتگوی علمی نشستن، نزد خدا، بهتر از دوازده هزار بار خواندن تمامی قرآن است. بر شما باد به مذاکرۀ علمی، زیرا با علم، حرام و حلال خدا شناخته می شود. ای اباذر! یک ساعت در مجلس دانش نشستن، برای تو بهتر است از عبادت یک سال، که تمامی روزهای آن را روزه و شب هایش را در حال نماز باشی و نگاه به چهرۀ عالم برای تو بهتر است از آزادی هزار بنده».
در حدیث شریف دیگری، پاداش و ثواب شرکت در مجالس علم و دانش، اینگونه ترسیم شده است؛ جا دارد در این سخنان فوق العاده حیاتی و ارزشمند، بیشتر بیندیشیم و اهمیت شرکت در مجالس علمی را بهتر در یابیم و بدان توجه ویژه ای داشته باشیم.
قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ إِلَى النَّبِیِّ (ص) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا حَضَرَتْ جَنَازَهٌ وَ مَجْلِسُ عَالِمٍ أَیُّهُمَا أَحَبُّ إِلَیْکَ أَنْ أَشْهَدَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنْ کَانَ لِلْجَنَازَهِ مَنْ یَتْبَعُهُا وَ یَدْفِنُهَا فَإِنَّ حُضُورَ مَجْلِسِ عَالِمٍ أَفْضَلُ مِنْ حُضُورِ أَلْفِ جَنَازَهٍ وَ مِنْ عِیَادَهِ أَلْفِ مَرِیضٍ وَ مِنْ قِیَامِ أَلْفِ لَیْلَهٍ وَ مِنْ صِیَامِ أَلْفِ یَوْمٍ وَ مِنْ أَلْفِ دِرْهَمٍ یُتَصَدَّقُ بِهَا عَلَى الْمَسَاکِینِ وَ مِنْ أَلْفِ حَجَّهٍ سِوَى الْفَرِیضَهِ وَ مِنْ أَلْفِ غَزْوَهٍ سِوَى الْوَاجِبِ تَغْزُوهَا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِمَالِکَ وَ نَفْسِکَ وَ أَیْنَ تَقَعُ هَذِهِ الْمَشَاهِدُ مِنْ مَشْهَدِ عَالِمٍ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ یُطَاعُ بِالْعِلْمِ وَ یُعْبَدُ بِالْعِلْمِ وَ خَیْرُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ مَعَ الْعِلْمِ وَ شَرُّ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ مَعَ الْجَهْلِ.
«مردی از انصار به خدمت حضرت رسول اکرم (ص) رسید و عرض کرد: یا رسول الله! اگر جنازه ای برای خاک سپاری آماده باشد، از طرفی، یک مجلس دانش هم برقرار باشد، شما دوست دارید که من، در کدام یک از آن دو شرکت کنم (تشییع جنازه یا مجلس دانش)؟
رسول خدا (ص) فرمود: اگر افراد دیگری باشند که جنازه را تشییع و دفن نمایند، شرکت در مجلس دانش، بالاتر است از: تشییع هزار جنازه، عیادت هزار مریض، نماز هزارشب، روزۀ هزار روز، هزار درهم صدقه به فقیر دادن، هزار حج مستحبی و هزار جهاد غیر واجب، با مال و جان در راه خدا. با این حال، کجا این موارد، با حضور در مجلس علم و دانش برابری می کند؟! مگر نمی دانی که خدا با دانش اطاعت و عبادت می شود و خیر دنیا و آخرت، با علم است و شر دنیا و آخرت با جهل».
از امام صادق (ع) گزارش داده شده، که آن حضرت در بارۀ اهمیت تشکیل جلسات علمی چنین فرمودند:
«کسانی که در جلسۀ گفتگو و مذاکرۀ علمی شرکت می کنند، وقتی که جلسه پایان می یابد و آنها به سوی خانه های خودشان بر می گردند، خداوند بزرگ به ملائکه می فرماید: ثواب آنچه از کارهای آنان شاهد بودید، بنویسید. آنها هم، برای کسانی که در آن مجلس بودند، ثوابش را می نویسند، اما برای بعضی از حاضرین در جلسه، ثوابی نمی نویسند! خداوند از ملائک می پرسد: شما چرا برای فلانی ثوابی ننوشتید، مگر او هم با بقیه در جلسه نبود؟!». ملائک می گویند: «چرا، بود ای خداوند!.». خداوند می فرماید: «او را هم با آنها منظورکنید؛ زیرا اهل آن جلسه از کسانی هستند، که هر کس با آن ها شرکت کند، به برکت آن ها خوشبخت می شود». آنگاه، خدا دستور می دهد، تا برای آن فرد هم ثوابی مثل بقیه اهل آن جلسه نوشته شود.

نتیجه گیری
دین مبین اسلام، مکتبی دانش محور است. دانش پژوهی و علم اندوزی در آموزه های قرآنی و روایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هیچ مکتبی به اندازۀ اسلام بر علم آموزی تأکید و توصیه نکرده است. که البته، این خود نشان از علمی و منطقی بودن همۀ اصول و مبانی این دین مقدس دارد. زیرا دینی که خود مشوّق و محرک همگان به سوی دانش است، باید آموزه های این دین مبتنی بر دقیق‌ترین و علمی ترین مبانی عقلانیت و خرد باشد.
در اسلام، هیچ شرط و مرز و زمان و مکان و هیچ گونه عذر بهانه‌ای در کسب علم و تولید دانش پذیرفتنی نمی‌باشد. قرآن و پیشوایان معصوم دین، از راه‌های گوناگون پیروانشان را به برتری علمی و فراگیری علوم کاربردی و مهارتی در همۀ زمینه‌های مورد نیاز فرد و جامعه فرا خواده اند. ارزش و بهای هر فردی به میزان علم و دانش او دانسته شده، تا مسلمین در فراگیری علم برهم سبقت بگیرند و جامعه به کمال مطلوب خویش نایل آید.
با این حال، علم و دانش وقتی آسایش و کمال بشر را تأمین می‌نماید که همراه با ایمان باشد. زیرا اگر علم، با خود کنترل کنندۀ ایمان را نداشته باشد، مانند تیغ دادن در کف زنگی مست خواهد بود و نه تنها نفعی نخواهد داشت، بلکه نابودی بشر را به دنبال خواهد داشت.
علت این همه تأکید بر علم و دانش در اسلام این است که علم بزرگ ترین قدرت است. توسعه در همۀ زمینه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، نظامی و غیره، وابسته به علم و دانش است. ملت‌های عقب مانده ملت‌هایی هستند که از کاروان علم و دانش عقب مانده‌اند و چاره‌ای ندارند، مگر این که با برنامه ریزی های دقیق، سطح علمی جامعۀ خویش را گسترش دهند. علم، بهترین پشتوانۀ استقلال سیاسی و اقتصادی یک ملت است. صعود به قله های تمدن و پیشرفت در همۀ زمینه ها، بستگی به این دارد که در اجتماع، مردم چه اندازه برای بدست آوردن علم و دانش تلاش می‌کنند.
امروز اگر کشور ما بخواهد بر مشکلات فائق آید و به رشد متوازن و مطلوبی در همۀ میدان‌ها دست یابد، بایستی راهکارهای گسترش کتاب‌خوانی و مطالعه را در دستور کار قرار دهد و کلاس‌های درس و بحث منطقی را توسعه بخشد. اینک که در کشور عزیز ما ایران، بحث اقتصاد مقاومتی مطرح است، ضرورت این بحث آشکارتر است و لزوم علم اندوزی و تولید علم، بیش از هر زمانی مفید می‌باشد.
جای درد و تأسّف بسیار است، که با وجود داشتن خزینه‌های پر بار علم و اندیشه، جهان ما خود را از مواهب سر شار محروم ساخته و از فیض و رحمت بی پایان لطف و عظمت مکتب اهل بیت (ع) دور نگاه داشته است.
به امید آنکه، آن یگانه حامل علوم پاک وحیانی و صاحب راستین نفَس رحمانی و بر پا دارندۀ امر سبحانی، حضرت حجه بن الحسن العسکری عجل الله تعالی فرجه الشریف، هر چه زودتر ظهور فرماید و با برپایی خیمه‌های علم و دانش قرآنی، شهد دلپذیر و شیرین علوم و معارف الهی را به ما بچشاند و جانمان را لبریز از شادی نماید.
آری، آن هنگام که سپهر فروزان و جاوید عدالت بتابد، همۀ افق¬های تاریک زندگی را درخشان می¬سازد. خدا دست پر مهر او را بر سر بندگان می¬نهد و خرد¬های آنان را شکوفا و اندیشه¬هایشان را به کمال می¬رساند.
عَن أَبِی جَعْفَرٍ (ع): إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ اللَّهُ یَدَهُ عَلَى رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمَلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ .
«آن هنگام که قائم ما قیام کند، دستش را بر سر بندگان می‌گذارد، پس، عقل‌های آنان را مجتمع و اخلاقشان را کامل می نماید».
و السّلام
ابراهیم حنیف نیا

منابع

ابن بابویه، محمد بن على‏، من لا یحضره الفقیه، سال ۱۴۱۳ ق‏، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه قم.
اصول و مبانی عمران ناحیه ای، محمد جعفر زمردیان. بی تا، تهران.
الحویزی، عبد علی، تفسیر نور الثقلین، سال ۱۳۷۰، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
آمدی، عبدالواحد، غرر الحکم و درر الکلم، ترجمه محمد علی انصاری، بی تا، چاپ دهم، تهران، افست.
برقعی، سید یحیی، چکیدۀ اندیشه ها، جلد ۱، سال ۱۳۶۷، قم، نشر کتاب.
تحف العقول، ترجمۀ علی اکبر غفاری،سال ۱۳۹۸ ه.ق، تهران، انتشارات اسلامیه.
حنیف نیا، ابراهیم، گل واژه های نجات و هدایت، سال ۱۳۹۲، گرگان، انتشارات نوروزی.
دیلمی، حسن بن محمد، إرشادالقلوب، سال چاپ: ۱۴۱۲ ق، قم، ناشر: الشریف الرضی‏.
صدوق، الخصال، ترجمه سید احمد فهری زنجانی، بی تا، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه.
صدوق، امالی، ترجمه کمره‌ای، سال ۱۳۶۲ ش، تهران، کتابخانه اسلامیه.
کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، سال ۱۴۰۷ ق، تهران، دار الکتب الإسلامیه.
حنیف نیا، ابراهیم، دانش پژوهی در افق دین، سال ۱۳۹۴، تهران، انتشارات منیر.
سیاح، احمد، فرهنگ جامع، بی تا، چاپ چهاردهم، کتاب فروشی اسلام.
شهید ثانی، زین الدین، منیه المرید، ترجمه محمد باقر ساعدی، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه.
شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار، بی تا، نجف، ناشر: مطبعه حیدریه.
شیرازی، سید محمد، چهرۀ اگزیستانسیالیسم، ترجمه علی کاظمی،۱۳۵۴ ش، چاپ دوم، تهران، انتشارات اعلمی.
شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید، سال چاپ: ۱۴۰۴ ق‏، قم، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی‏.
صبحی صالح، نهج الباغه، چاپ اول، سال ۱۳۸۷ه.ق، بیروت.
عمید، حسن، فرهنگ عمید، چاپ یازدهم، سال ۱۳۵۶ ه، انتشارات امیر کبیر.
فروغی، محمد علی، سیر حکمت در اروپا، سال۱۳۴۴ ش، تهران، انتشارات زوار.
لیثى واسطى، على بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، سال ۱۳۷۶ ش، قم، دارالحدیث.
محمدی اشتهاردی، محمد، پندهای جاویدان، جلد اول، چاپ چهارم، تهران.
مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، ج۱ و ۲، طبع بیروت.
نهج الباغه، فیض الاسلام، سید علی نقی، بی تا، چاپ تهران، اسلامیه.
نهج الفصاحه، ترجمه ابوالقاسم پاینده، بی تا، انتشارات جاویدان.

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

2 نظر

    1. حنیف نیا

      سلام علیکم
      این مقاله برگرفته از کتابی دیگر، نوشته این حقیر به نام «دانش پژوهی در افق دین» می باشد که توسط انتشارات منیر در تهران چاپ شده است.
      بهتر است کتاب را تهیه فرمایید و به آن استناد نمایید.
      موفق باشید.

      پاسخ

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *