۸ـ دین حریت و آزادی

 

الحُرِّیَّه، یک واژۀ عربی است، که با العِتق (خلاف الرّق)، برابر دانسته شده[۱] و خلاف آن، بندگی است[۲]. حرّیت، در فارسی به معنای آزادی و آزادی، به معنی: اختیار، خلاف بندگی و رقیت و عبودیت و اسارت و اجبار، قدرت عمل و ترک عمل و قدرت انتخاب می باشد­[۳].

در لغت نامۀ فرهنگ ابجدی چنین آمده: «الحُرِّیَّه [حرّ]: خالص و پاک شدن، ویژه‏گى هر شخص آزاد، حق اشتغال به کار در جامعه؛ «حُرّیَّهُ العِباده»: آزادى عبادت؛ «حُرّیَّه الفِکْر»: آزادى اندیشه؛ «حُرِّیَّه الکلام»: آزادى سخن؛ «حُرِّیَّهُ النَّشْرِ او الصّحافه»: آزادى قلم و مطبوعات؛ «حُرّیَّه الاعْتِقاد او المُعْتَقَد»: آزادى عقیده و دین، حقى است که به انسان، اختیار برگزیدن عقیده‏اى را که بخواهد مى‌دهد؛ «حُرِّیَّهُ القَوم»: بزرگان قوم».[۴]

همچنین، حریت به معنای خلاصی و رهایی از اسارتِ شهوات و رقّیت زندگیِ دنیوی هم هست. حقیقت و خودِ انسان، در قفس تن و زندان دنیا گرفتار آمده، باید بکوشد مرغ جان خویش را آزاد سازد و با انتخابی آگاهانه و از روی اختیار، مُلک را رها و به مَلَکوت پرواز نماید.

حریتِ بشر موهبتی الهی است، که انسان به مدد آن، سرنوشت خویش را رقم می زند و امکان انتخاب راه مستقیم و حرکت به سوی کمال، در اختیار او نهاده می شود و آدمی را از خوی پست حیوانی به بلندای معرفت و معنویت و از خاک به افلاک می رساند.

خدای متعال، انسان را حرّ و آزاد آفریده، در انتخاب راه مختار ساخته و او در فعل و ترک امور، بطور کامل آزاد است. آزادی نردبانی برای رسیدن به کمال است. اگر حریت انسان تأمین نمی شد و در انتخاب راه مجبور می بود، آزمایش او معنی نداشت، زیرا امتحان و آزمون بشر در صورتی درست است، که آزادیش تأمین شود و در انتخاب راه مخیّر باشد.

ناگفته پیداست که قلمرو اختیار و محدودۀ انتخاب انسان تنها عالم تشریع می باشد، عالم تکوین و جهان ماده به ارادۀ خداوند اداره می شود و از حوزۀ اختیار بشر خارج است. لذا، آدمی در حوزۀ افعال و کردار خویش و آنچه که به آن امر و نهی شده (عالم تشریع) کاملاً آزاد و حرّ می باشد و در این حوزه، نه جبر است و نه تفویض.[۵]

«امرٌ بین الامرین» که در متون دینی وارد شده، به معنی: هم جبر و هم تفویض، یا کمی جبر و کمی تفویض نیست. بلکه به معنای چیزی غیر و جدای از این دو (جبر و تفویض) می باشد، که آن هم حرّیت کامل در افعال و انتخاب راه است.

بنابراین، حریّت و آزادی انسان در این دنیا امری خدادادی و تأمین شده است. آنچه که موجب می گردد آزادی او مخدوش شود و در عمل نتواند از آن به نفع خود استفاده کند، غل و زنجیر هایی است که خود انسان ایجاد می کند و همین قید و بندها، معرفت، اخلاق و رفتار او را تحت تأثیر قرار می دهد و باعث می شود، به آزادی او لطمه وارد آید و به خوبی نتواند از آن استفاده کند، یا در مسیر زیان رساندن به خود و دیگران گام بر دارد.

به این جهت، انبیاء عظام الهی آمده اند، تا این غل ها و قید و بند ها را که سدّ راه آزادی اند، از انسان باز کنند، تا او از غیر خود رها و آزاد گردد.

وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلَالَ الَّتىِ کاَنَتْ عَلَیْهِم‏.[۶]

«بار سنگین و غل و زنجیرها را از آن­ها بر می دارد».

دین الهی بهترین پشتوانۀ تأمین آزادی راستین است و عبادت غیر خدا، عین اسارت و در بند بودن است. آنچه آزادی انسان را  به معنی واقعی در پی دارد، عبادت و بندگی خدا است. بندگی حق، عین آزادی است. پیامبران راستین الهی هم گسیل گشته اند، تا در سایۀ عبادت الله ، آزادی بخش بشر باشند‏[۷].

عبادت خدا و اجتناب از طاغوت، یعنی: بندۀ خدا بودن و از همۀ عوامل ضد ارزش و طاغوتی رهایی یافتن. زیرا انسانی که بندۀ طاغوت است و بند رقّیت غیر حق را به خود بسته، او آزاد نیست. در غیر مسیرِ عبودیت و بندگی خدا و بدون حرکت در  صراط مستقیم الهی، محال است انسان آزادی واقعی داشته باشد.

علی(ع): مَن قامَ بِشَرائِطِ العُبُودِیه أهلٌ لِلعِتقِ[۸].

«آن که شرایط بندگی را بپا دارد شایستۀ آزادی است».

آفریدی ای خدا این بنده بهر بندگی        بندگی آزاد بنماید مرا در زندگی[۹]

در مکتب نورانی اسلام، آنگاه که آزادی و حریت در حوزۀ معرفت مطرح می شود، دارای «حقیقت»، در حوزۀ مسائل مربوط به اخلاق، دارای «فضیلت» و در حوزۀ موضوعاتی که به رفتار مرتبط می شود، دارای عنصر «عدالت» است. لذا حریت واقعی را باید در دامن دین جستجو نمود، چرا که، یک مسلمانِ حرّ، به واقع و در سایۀ معرفت دینی به حقیقت دست یافته، با ادب و اخلاق به اوج فضیلت پر می‌کشد و با رفتار و کردار خویش، عدالت را برقرار می‌سازد.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع): خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ لَمْ تَکُنْ فِیهِ خَصْلَهٌ مِنْهَا فَلَیْسَ فِیهِ کَثِیرُ مُسْتَمْتَعٍ أَوَّلُهَا الْوَفَاءُ وَ الثَّانِیَهُ التَّدْبِیرُ وَ الثَّالِثَهُ الْحَیَاءُ وَ الرَّابِعَهُ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الْخَامِسَهُ وَ هِیَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الْحُرِّیَّهُ.[۱۰]

«امام صادق (ع) فرمود: پنج خصلت است که هر کس یکی از آن ها را نداشته باشد، در او بهرۀ قابل توجهی نیست؛ اوّل وفا، دوّم تدبیر، سوم حیا، چهارم حسن خلق و پنجم، که همۀ این پنج خصلت در آن جمع شده، حرّیت است».

از این گفتار شریف بر می آید که هر کس دارای خصلت حریت و آزاد منشی است، وفا و تدبیر و حیا و حسن خلق را نیز دارا می باشد و این چهار ویژگی از صفات آزادگان است.

هرگز نباید حریت را تنها به مسائل اجتماعی و سیاسی منحصر کرد و آزاد به کسی گفت، که از قید و و بند همکاری با حاکمان ستم پیشه بر کنار است و بر علیه بی عدالتی در جامعه شعار آزادی سر می دهد. بلکه حرّ واقعی کسی است که از زنجیر هوای نفس خویش آزاد باشد و تابع دشمن درونی خویش نباشد.

مولایمان علی (ع) در ضمن وصیت به فرزند بزرگوارشان امام حسین (ع) می‌فرمایند:

مَنْ‏ تَرَکَ‏ الشَّهَوَاتِ‏ کَانَ حُرّا.[۱۱]

کسی که شهوات را ترک کند آزاد است.

آزادگی شأنی از مراتب عالیه انسانی است، که جز با مجاهدت نفسانی، ریاضت و تهجد به دست نمی آید. انسانی که در تعلقات دنیوی و وابستگی های نفسانی اسیر است، هرگز نمی تواند در مسیر عقیده و آرمان عدالت، از جان خویش درگذرد. چرا که گفته‌اند: «بنده‌ی آنی که دربند آنی».

انسانی که در مرداب دنائت دنیا مانده و روزگاری را در پی سراب هواها و هوسها به این سو و آن سوی دویده و برای گذران زندگی، وجودش به رنگ و ریا رنگین شده، اسیر نان و نام است، چگونه می تواند از این همه بندها و دلبستگی‌ها برهد؟

بندگی خدا، آزادی از اسارت هوا و هوس و دنیاست و بنده خدا، بندگی غیر را بر نمی‌تابد. انسانی این گونه، هرگز نمی تواند گوهر وجودش را به پای سفلگان بریزد، فریب دنیا خورد و آخرت را که تجلی گاه اسرار خداست، به متاعی قلیل و بهایی ناچیز، بفروشد.

حریت در مرام جاویدان علوی این گونه تصویر گشته است:

أَلَا حُرٌّ یَدَعُ‏ هَذِهِ‏ اللُّمَاظَهَ لِأَهْلِهَا إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّهَ فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا.[۱۲]

«آیا آزاده ای نیست که این خرده طعام در کام دنیا را دور بریزد و برای آنان که در خور آنند، وانهد؟ جان های شما را بهایی جز بهشت جاودان نیست، پس جز بدان مفروشیدش».

نتیجه منطقی این آرمان والا، چیزی جز این نیست که:

أَکْرِمْ نَفْسَکَ عَنْ کُلِّ دَنِیَّهٍ وَ إِنْ سَاقَتْکَ إِلَى الرَّغَائِبِ فَإِنَّکَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِکَ عِوَضاً وَ لَا تَکُنْ‏ عَبْدَ غَیْرِکَ‏ وَ قَدْ جَعَلَکَ اللَّهُ حُرّاً.[۱۳]

 «نفس خودت را با دوری از پستی بزرگ بدار، گر چه به بعضی از خواسته هایت نرسی. زیرا هیچ چیزی عوض نفس تو نیست و بنده دیگری مباش، زیرا که خداوند، تو را آزاد آفریده است.»

مبنای تربیت دینی، شکل گیری شخصیت انسان در بستر حریت و آزادگی است. کمالات انسانی، جز از رهگذر بریدن بندهای تعلق و زنجیرهای دلبستگی و وابستگی به دنیا به دست نمی‌آید، پس ملاک و محک عبودیت، حریت و آزادگی است.

کمال تربیت دینی این است که بنده، خدا را از سر حرّیت عبادت کند و از ترس دوزخ و یا طمع جنّت و حور و نعیم نیز، آزاد باشد. این سخن از مولای موحّدان علی (ع)، بسیار جالب توجه است که فرموده اند:

إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَهً فَتِلْکَ عِبَادَهُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَهً فَتِلْکَ عِبَادَهُ الْعَبِیدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُکْراً فَتِلْکَ‏ عِبَادَهُ الْأَحْرَار.[۱۴]

«همانا گروهی، خداوند را از سر طمع و رغبت به بهشت می پرستند، پس این عبادت تاجران است و گروهی او را از ترس دوزخ می پرستند، پس این عبادت بردگان است و قومی دیگر، خدای را از سر شکر و سپاس عبادت می کنند، پس این عبادت آزادگان است».

انسانی که از آزادگی و عزت و کرامت تهی است، از هر حیوانی درنده خوی‌تر است و به هر پستی و پلشتی آلوده می شود، اما آنگاه که چراغ جان آدمی، به نور آزادگی فروزان شد و هویت انسانی اش رنگ کرامت گرفت، زندگی و برخورداری از حیات را جز بر اساس مناسبات عالی انسانی و روابط ایمانی نمی‌خواهد و اگر حیات و هستی اش، بر وفق این مراد نگشت، مرگ را بر زندگی در بندِ ستمگری و ذلت پذیری ترجیح می دهد.

در واقعه‌ی دردناک عاشورا، وقتی حرامیان وحشی آل ابی سفیان، به خیام امام حسین (ع)، این عالیترین نمونۀ حریت و آزادگی در تاریخ بشری یورش می برند، خورشید تابناک غیرت و حریّت بر می خروشد و  فریاد می زند:

وَیْلَکُمْ یَا شِیعَهَ آلِ أَبِی سُفْیَانَ إِنْ‏ لَمْ‏ یَکُنْ‏ لَکُمْ‏ دِینٌ‏ وَ کُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أَحْرَاراً فِی دُنْیَاکُمْ هَذِه‏.[۱۵]

«وای بر شما ای شیعیان آل ابوسفیان، اگر دین ندارید و از معاد و قیامت نمی ترسید، پس لا اقل در این دنیا آزاده باشید».

قصد جانان کرد و جان بر باد داد       رسـم آزادی به مـردان یــاد داد

…………………………………….   از کتاب مهندسی اسلام تألیف ابراهیم حنیف نیا

[۱]. لسان العرب.

[۲] . (والحرّ نقیض العبد) کتاب العین.

[۳]. لغت نامۀ دهخدا.

[۴] . فرهنگ ابجدى، متن، ص: ۳۲۶٫

[۵] . مسائل مربوط به جبر و تفویض و حریت بسیار مهم و گسترده و تخصصی است. بسیاری از نویسندگان در این باره نتوانسته اند حق مطلب را ادا کنند و مخاطبین را بیشتر دچار سرگردانی کرده اند. در این تحقیق، مجال پرداختن بدان نیست. علاقه مندان به اهل فن مراجعه نمایند.

[۶]. اعراف / آیه ۱۵۷

[۷]. وَ لَقَدْ بَعَثْنا فی‏ کُلِّ أُمَّهٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوت (نحل / آیه ۳۶).

[۸]. غررالحکم، ص ۱۹۹ الفصل العاشر شماره ۳۹۴۰

[۹]. دیوان اشعار نویسنده

[۱۰] . الخصال، شیخ صدوق، ج‏۱، ص ۲۸۴٫

[۱۱] . تحف العقول، ص ۸۹٫

[۱۲] . نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ص ۵۵۶٫

[۱۳] . نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ص: ۴۰۱

[۱۴] . همان، ص ۵۱۰٫

[۱۵] . اللهوف على قتلى الطفوف / ترجمه فهرى، النص، ص: ۱۲۰٫

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *